Recenzje sztuk teatralnych

Operowe buntowniczki: wersja przyszłości – „opera.exe”. Krakowski Teatr Tańca, 2026-10-08

Operowe buntowniczki: wersja przyszłości – „opera.exe”. Krakowski Teatr Tańca, 2026-10-08

„opera.exe” Eryka Makohona, zaprezentowana w krakowskim Teatrze KTO w ramach Festiwalu Ciało i Czas, to spektakl tańca współczesnego, który przenosi cztery bohaterki operowe – Elektrę, Medeę, Salome i Turandot – w futurystyczny świat technologii. W tej nowej rzeczywistości kobiety próbują uwolnić się od historii, które naznaczyły ich losy i utrwaliły ich wizerunki w kulturze. Czy zmiana programu wystarczy, by odzyskać wolność?

Historie do przepisania

Spektakl opowiada o czterech znanych bohaterkach operowych, przedstawiając ich historie na nowo i podejmując dialog z ich tradycyjnymi wizerunkami w kulturze. Punktem wyjścia są losy Salome i Elektry z oper Richarda Straussa, Medei Luigiego Cherubiniego oraz Turandot Giacoma Pucciniego. Bohaterki te tradycyjnie ukazywane są jako kobiety okrutne, owładnięte namiętnością, szaleństwem lub skazane na nieuchronny los. Spektakl szuka w ich historiach czegoś innego: buntu, siły, pragnienia wolności i sprzeciwu wobec świata podporządkowanego mężczyznom.

Według koncepcji Eryka Makohona, autora i choreografa – bohaterki klasycznych oper zostają przeniesione do nowego świata, w którym mogą próbować uwolnić się od historii zapisanych w ich ciałach i umysłach. Z drugiej strony właśnie ta nowa, futurystyczna forma – robotyczne ruchy, nieustannie grająca intensywna muzyka elektroniczna, wizualny chłód i ostre, przecinające światło – która miała wyrażać próbę wyzwolenia – okazała się momentami męcząca i przytłaczająca. Pojawia się wtedy pytanie, czy estetyka robotyczności otwiera nowe znaczenia, czy – stając się zbyt przytłaczająca – zawęża perspektywę odbioru?

Żeby przyjrzeć się temu, co ta koncepcja otwiera, warto wrócić do historii samych bohaterek i zastanowić się, co poza utrwalonym w kulturze obrazem okrucieństwa można w nich dostrzec.

Elektrę można odczytać jako kobietę, której nie pozwolono przeżyć żałoby po ojcu inaczej niż poprzez obsesję i przemoc. Medea jest zarazem sprawczynią straszliwej przemocy – morduje nową żonę męża i własne dzieci – jak i kobietą doprowadzoną do skrajności przez utratę miłości, pozycji i miejsca w świecie. Okrucieństwo Turandot wobec zakochanych w niej mężczyzn wiąże się z historią jej przodkini skrzywdzonej przez mężczyznę. Bohaterka próbuje kontrolować własny los, a zarazem chronić się przed bliskością. Salome uosabia pożądanie, odrzucenie i obsesję – mści się na Janie Chrzcicielu, ponieważ ten nie odwzajemnia jej uczucia. Można zobaczyć w niej kobietę, która próbuje odzyskać sprawczość w świecie rządzonym przez mężczyzn.

Spektakl podejmuje więc na nowo opowieści o szalonych, okrutnych czy tragicznych kobietach, które buntują się przeciwko narzuconym im rolom i próbują wyrwać się z historii napisanych za nie przez innych. Nie oznacza to usprawiedliwiania ich przemocy, lecz spojrzenie na ich działania z innej perspektywy.

 

Między kodem a ruchem

Spektaklowi towarzyszy nagranie wideo z udziałem śpiewaczki operowej Anny Zawiszy, wyświetlane na ruchomym ekranie ustawionym obok „areny”, na której tańczą performerki. Podczas śpiewu artystki po jej twarzy przesuwają się wiązki laserowego światła, z czasem jej wizerunek stopniowo przeobraża się w obraz humanoidalnego robota. Podobnemu procesowi poddawane są później bohaterki: ich twarze są skanowane i poddawane technicznej analizie, a następnie instaluje się w nich nowe programy. Głos operowy, zakorzeniony w tradycji, zostaje w ten sposób wpisany w futurystyczny świat, w którym dawne historie i sposoby ich wyrażania podlegają cyfrowej transformacji.

Ciała tancerek stają się przestrzenią, w której dawne opowieści ożywają i ulegają przekształceniom, otwierając się na nowe znaczenia. Performerki przybierają postać humanoidalnych botek, które próbują uwolnić się od historii zapisanych w ich systemach i odnaleźć własny sposób opowiadania.

Każda z tancerek występuje w innym kostiumie utrzymanym w futurystycznej estetyce. Ich projekty są dziełem Eryka Makohona i Elżbiety Kwasek. Agnieszka Bednarz-Tyran jako Elektra ma na sobie czarny kombinezon i kask, Natalia Myczewska w roli Medei – czerwony strój i czarną przepaskę na oczach, a Yelizavieta Tereshonok jako Salome – kombinezon w srebrno-białej kolorystyce. Patrycja Marszałek jako Turandot występuje w kombinezonie o kremowo-metalicznym odcieniu. Jej postać wyróżnia metalowa konstrukcja na żuchwie, przywodząca na myśl rozwiązania biomechaniczne i podkreślająca robotyczny charakter bohaterki.

Ich historie wybrzmiewają kolejno w solowych choreografiach wykonywanych w centrum oświetlonej sceny. Przed każdym występem bohaterka otrzymuje nowy program, który ma pozwolić jej uwolnić się od narzuconego fatum. Proces ten sygnalizują linie kodu wyświetlane na ekranie obok sceny, potwierdzające pomyślne zakończenie instalacji.

W tańcu robotów pojawiają się ruchy mechaniczne, szarpane i powtarzalne. Robotyczność może symbolizować tutaj zaprogramowanie, uwięzienie w narzuconej historii, a także próby przekroczenia schematu, które napotykają opór. W choreografii pojawia się kilka interesujących momentów, w których ruch każdej z tancerek nabiera indywidualnego charakteru. Jednak przez większą część spektaklu dominuje podobna jakość ruchu, co osłabia różnice między bohaterkami (ich historie wydobyte zostały mocniej przez rekwizyty). A przecież każda z nich ma inną historię, inne źródła cierpienia i inny stosunek do własnej sprawczości. Wspólna robotyczna forma podkreśla ich uwięzienie w systemie, zarazem jednak utrudnia dostrzeżenie tego, co je od siebie odróżnia.

Największe napięcie pojawia się jednak w warstwie dźwiękowej (muzyka: Piotr Peszat). Głośna, monotonna muzyka elektroniczna przenika się z głosem operowej solistki. Co jakiś czas dźwięki ulegają zniekształceniu, przywodząc na myśl zwarcie elektryczne i awarię programu. Zakłócenia stanowią interesujący kontrapunkt dla nieustannej intensywności muzyki elektronicznej, która chwilami zdaje się jednak odbierać przestrzeń pozostałym elementom przedstawienia.

Jednostajna energetyka ruchu i nieustanna intensywność dźwięku z czasem prowadzą do zmęczenia. Widz niekoniecznie doświadcza wówczas emocji związanych z uwalnianiem się z ograniczeń, lecz sam zostaje zamknięty w estetyce, która nie pozostawia miejsca na wytchnienie. Czy to celowy zabieg pozwalający odczuć ciężar opresji, czy raczej ograniczenie formy, która nie daje wystarczająco dużo przestrzeni, by wybrzmiało to, co spektakl chce powiedzieć o wolności?

Warstwa plastyczna wyróżnia się za to różnorodnością zastosowanych środków wizualnych. Oprócz ciekawie skonstruowanych kostiumów wykorzystano światło stroboskopowe i laserowe, a także dym, z którego wyłaniała się tancerka. W ostatnim tańcu, poświęconym historii Turandot, pojawiły się kostki lodu (co jest nawiązaniem do treści opery). Dzięki grze odbić, przenikaniu się form i stopniowemu topnieniu powstał interesujący efekt wizualny.

 

Czy wolność da się zaprogramować?

Zaskakujący finał robi wrażenie pomysłową oprawą. Wspólny taniec bohaterek jest jednocześnie efektowny i pełen znaczeń. Wiązka światła emitowana przez urządzenie znajdujące się w głębi sceny zostaje rozproszona w płaszczyźnie. Boty kotłują się pod nią, co jakiś czas wynurzając fragmenty ciał. Powstaje wrażenie, jakby próbowały wydostać się z ograniczającej je przestrzeni, ale nie mogły się z niej całkowicie uwolnić. Obraz ten można odczytać jako przedstawienie istnienia uwięzionego pod powierzchnią systemu – istoty próbującej przekroczyć narzucone granice, choć system określa warunki, w których ten ruch jest możliwy.

Tu rodzą się pytania: czy zmiana programu rzeczywiście oznacza wyzwolenie, czy jedynie zastąpienie jednego programu innym? Czy pozwala bohaterkom wyjść poza narzucony porządek, czy jedynie wprowadza je w inny system?

Można mówić o różnych poziomach uwolnienia. Pierwszy oznacza uwolnienie od narzuconej opowieści – historii, która z góry określa tożsamość bohaterek, ich wybory i możliwości działania. Kobieta przestaje być wtedy wyłącznie Medeą, która zamordowała dzieci, Elektrą żyjącą zemstą, Turandot odrzucającą mężczyzn czy Salome, która zażądała głowy Jana Chrzciciela. Nie musi już odgrywać roli utrwalonej przez kulturę.

Drugi poziom to uwolnienie od narzuconej interpretacji. Historia kobiety może pozostać taka sama, ale jej działania można zrozumieć inaczej. Zamiast widzieć wyłącznie szaleństwo, okrucieństwo czy kobiecą histerię, można dostrzec również przemoc otoczenia, ograniczenia jej sytuacji, opór i pragnienia wcześniej ignorowane.

Trzeci poziom oznacza uwolnienie od samego mechanizmu. Bohaterka nie tylko otrzymuje nową opowieść o sobie, lecz także zyskuje możliwość działania inaczej. Nie musi już powtarzać tego, co wcześniej wydawało się nieuniknione.

Trudno jednak rozpoznać, który z tych poziomów przemiany jest dla twórców najważniejszy i co właściwie zostało przepisane na nowy, technologiczny i emancypacyjny kontekst. Być może niejednoznaczność ta podkreśla, że emancypacja nie jest gotowym stanem, który można osiągnąć przez zainstalowanie nowego programu, lecz procesem wymagającym dalszej pracy. Szumne deklaracje i pierwsza zmiana nie wystarczą. A być może nie oglądamy obrazu nieudanego wyzwolenia, lecz moment niepewności – próbę bohaterek wejścia w nowe okoliczności, przekroczenia narzuconych granic, której rezultat pozostaje jeszcze nieznany.

W spektaklu ścierają się siła oryginalnej koncepcji i ograniczenia jej scenicznego urzeczywistnienia. Pomysł pozwala spojrzeć na znane bohaterki operowe z nowej perspektywy, a warstwa wizualna przynosi obrazy o dużej sile oddziaływania i artystycznej celności. Nieustanna intensywność i monotonia dźwięku chwilami utrudniają jednak odbiór. Spektakl pozostawia pytanie, czy bohaterkom rzeczywiście uda się wyjść poza narzucony im system. A może otrzymują jedynie nowy program, wpisujący je w odmienny układ zależności? A jeśli tak – kto go stworzył i kto nim zarządza?

Krakowski Teatr Tańca

Koprodukcja: Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA

Miejsce prezentacji: Teatr KTO, Kraków

3. Festiwal Ciało i Czas

Spektakl: „opera.exe”

Data: 8 października 2026 r.

 

Twórcy:

Koncepcja, choreografia, scenografia i kostiumy: Eryk Makohon

Muzyka: Piotr Peszat

Choreografia i performans: Patrycja Marszałek, Yelyzaveta Tereshonok, Agnieszka Bednarz-Tyran, Natalia Myczewska

Wykonanie arii operowych: Anna Zawisza

Multimedia i identyfikacja graficzna: Weronika Wawryk

Kostiumy: Elżbieta Kwasek

Współpraca scenograficzna: Mateusz Hajdo, Scenografia Plus

Światło: Filip Marszałek

Wideo: Borys Dubiański

Współpraca dramaturgiczna i produkcja: Izabela Zawadzka

Koordynacja: Paweł Łyskawa

Fot. Klaudyna Schubert

Brak komentarzy
Szukaj