Spektakl wiernie adaptuje prozę Olgi Tokarczuk, łącząc konwencję kryminału z filozoficzną przypowieścią o wyraźnym etycznym wymiarze. Akcja rozgrywa się w małej miejscowości na Dolnym Śląsku, pośród lasów i pól, gdzie przyroda nieustannie splata się z ludzką codziennością. Seria zagadkowych śmierci myśliwych wstrząsa lokalną społecznością. Główna bohaterka, Janina Duszejko – dojrzała kobieta i ekscentryczna obrończyni zwierząt – odczytuje te wydarzenia jako odpowiedź natury na doznaną przemoc.

W spektaklu wyreżyserowanym przez Lenę Frankiewicz znakomicie uchwycona jest atmosfera mistyki i tajemnicy natury – zarówno poprzez scenografię, dekoracje i światło, jak i poprzez muzykę, taniec i dźwięki, które towarzyszą niektórym scenom. Szczególną uwagę zwraca także umiejętne połączenie dwóch odmiennych światów: rzeczywistego i tajemnego, racjonalnego i nieracjonalnego, jawy i snu, ludzi oraz sił przyrody. Ich wzajemne delikatne przenikanie się, mimo realnego przeciwieństwa, buduje niezwykły klimat i nadaje całości głębię znaczeń.

Natura jawi się tu jako groźny świat niepokojących gór, tajemniczych roślin i dziwnych organicznych struktur zanurzonych w gęstej mgle (scenografia: Agata Stanula) i oświetlonych różnymi kolorami. Przestrzeń wypełniają dźwięki – od subtelnych, niemal kojących, po wyraźnie groźne i niepokojące. Hipnotyczny dźwięk cykad, stukot kopyt i wycie wilków nie tylko towarzyszą obrazowi, lecz także potęgują poczucie baśniowości, a czasami wprowadzają element niepokoju. Organiczny, płynny ruch tancerek, przypominający taniec duchów świata przyrody, potęguje atmosferę mistyki. Dopełnieniem są niezwykłe, fantazyjne projekcje różnych świetlnych struktur przesuwających się po ścianach sceny, które wraz z muzyką przenoszą widza w inny świat. Warstwa muzyczna prowadzi spektakl przez szerokie spektrum nastrojów, w zależności od sceny: od lekkości i radości po liryczną, głęboką powagę. Muzyka autorstwa Stefana Wesołowskiego – odtwarzana z nagrań i wykonywana na żywo – staje się silnym, poruszającym głosem przedstawienia, który podbija sensy i emocje sceniczne.

W tym ujęciu Natura – zgodnie z wizją Tokarczuk – przestaje być jedynie światem roślin i zwierząt, a staje się bytem wykraczający poza porządek użytkowy – staje się świadkiem i sędzią tego, co dzieje się w świecie ludzi. I spektakl świetnie zdołał to uchwycić. Sztuka odsłania bliskość, ale i napięcie między człowiekiem a przyrodą, pokazując ją jako przestrzeń tajemniczą, niepokojącą i pełną godności. W ten sposób konfrontuje widza z perspektywą, która rzadko przebija się do naszego codziennego myślenia – nam, ludziom przyzwyczajonym do roli zdobywców tego świata.

Jednocześnie spektakl zachowuje dużą prostotę formy – świat rzeczywisty przedstawiony jest prostolinijnie, przy użyciu minimalnej liczby środków scenicznych. Sceny te mają niemal reporterski charakter: są przejrzyste i klarowne, dzięki czemu widz bez trudu odczytuje ich sens. Dopełnia je prosty, bezpośredni humor oraz liczne zabawne sytuacje, które rozładowują napięcie i nadają całości lekkości.

Bohaterka tej historii – wspaniale i bardzo wiarygodnie zagrana przez Milenę Lisiecką – to jednostka, która dostrzega więcej niż inni. Jej wrażliwość pozwala jej widzieć głębię świata i krzywdy, które dla otoczenia pozostają niewidoczne. Zdolność ta daje jej siłę i odwagę, ale jednocześnie ustawia ją w opozycji do otoczenia, które bezrefleksyjnie akceptuje zastane, często niesprawiedliwe normy, ujawniając swoją chciwość i krótkowzroczność.

Zarówno powieść, jak i oparty na niej spektakl, stanowią także krytykę patriarchatu, władzy oraz instytucji zbudowanych na tych samych mechanizmach – świata myśliwych, policji i Kościoła. To struktury, które sprawują władzę i patrzą z góry na innych, z lekceważeniem wynikającym z przekonania o własnej niepodważalnej pozycji. Tokarczuk świadomie diagnozuje ten porządek, a spektakl Teatru im. Jaracza oddaje go w sposób sugestywny i zaangażowany.

Spektakl dotyka relacji człowieka z naturą oraz nadużywaniu władzy i wszechobecnej przemocy w naszym świecie. W szerszym sensie opisuje sprzeciw jednostki wobec świata, który zbyt łatwo oswaja się z okrucieństwem – i właśnie dlatego zaczyna akceptować zło. Przedstawienie, wierne myśleniu i duchowi prozy Tokarczuk, odsłania ciężar wrażliwości jednostki, która widzi i czuje więcej, oraz konsekwencje jej życia w nieustannym napięciu z resztą świata. To opowieść o wrażliwości wypchniętej poza wspólnotę – o sile wynikającej z niezgody na wygodne kompromisy, i o cenie, jaką płaci się za sprzeciw wobec zbiorowego wyparcia. Cenę tę ponosi zarówno odrzucona jednostka, jak i sama wspólnota, choć ta druga nie chce tego dostrzec.

To historia o granicach moralności i o tym, kto ma prawo osądzać – genialnie skonstruowana i bardzo przewrotnie ukazana przez Tokarczuk. A przez Teatr im. Jaracza oddana w formie poruszającego, konsekwentnego przedstawienia, pełnego sugestywnego i obrazowego języka.

Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi

Spektakl: „Prowadź swój pług przez kości umarłych”

Data: 16 stycznia 2025 r.

Autorka: Olga Tokarczuk

Reżyseria: Lena Frankiewicz

Adaptacja i dramaturgia: Sandra Szwarc

scenografia: Agata Stanula

Reżyseria światła: Aleksandr Prowaliński

Kostiumy: Krystian Szymczak

Muzyka: Stefan Wesołowski

Video: Mateusz Zieliński

Choreografia: Anna Steller, Agnieszka Kryst

Asystent reżysera: Paweł Paczesny

Obsada:

Katarzyna Cynke: Matka / Babcia / Żona Prezesa

Iwona Dróżdż: Policjantka / Kochanka Wnętrzaka / Kobieta

Milena Lisiecka: Duszejko

Sara Lityńska: Dobra Nowina / Pani z grzybkiem na głowie / Dziewczynka

Mikołaj Chroboczek: Policjant

Hubert Jarczak: Wnętrzak

Marek Nędza: Komendant / Konferansjer

Radosław Osypiuk: Prezes

Paweł Paczesny: Dyzio

Mariusz Siudziński: Boros / Wielka Stopa

Łukasz Stawowczyk: Mężczyzna z Domu Pogrzebowego 2 / Technik Policyjny 2 / Listonosz / Pudel

Bogusław Suszka: Ksiądz Szelest / Pan z Pudlem

Andrzej Wichrowski: Matoga

Marcin Włodarski: Mężczyzna z Domu Pogrzebowego 1 / Dentysta / Technik Policyjny 1

Sarna: Agnieszka Kryst

Sarna: Anna Steller

Sarna: Alisa Makarenko

Fot. Natalia Kabanow