Bel w swojej artystycznej podróży podążał wieloma ścieżkami. Odczuwał, eksperymentował, doświadczał – i z każdego przeżycia na tej drodze wyciągał wnioski. Na początku poszukiwał intuicyjnie, kierowany wewnętrzną potrzebą zadawania niestandardowych pytań o człowieczeństwo i sztukę. Niektóre z tych prób prowadziły do powstania form radykalnych, często niezrozumiałych dla innych – i ten brak zrozumienia stał się dla niego osobnym, fascynującym doświadczeniem. Każdy kolejny krok był częścią procesu dojrzewania: coraz głębszego uświadamiania sobie przyczyn i zależności między życiem a sztuką. To nieustanne poszukiwanie Prawdy – potrzeba silniejsza niż chęć przypodobania się ludziom czy instytucjom – stale go prowadziło.

Publiczność stanowi dla niego istotną część procesu twórczego. To właśnie w relacji z nią pojawiały się odpowiedzi. Impuls do działania wychodził od Bela – była to potrzeba poszukiwań i stawiania głębokich, egzystencjalnych pytań. Z tych artystycznych eksperymentów i konfrontacji z rzeczywistością – także prób zrozumienia reakcji widzów – rodziły się intrygujące dzieła, niosące odpowiedzi na jego własne pytania. Z czasem jego twórczość dojrzała, nabrała stabilności – pojawiło się zrozumienie szerszego kontekstu i świadomość miejsca, z którego mówi.

Wtedy pojawił się nowy temat – ekologia. Jérôme Bel, kierując się poczuciem odpowiedzialności i troską o planetę, postanowił tworzyć spektakle wirtualne: nagrywał swoje przedstawienia, osobiste wypowiedzi utrwalał w formie cyfrowej, a następnie przekazywał je do odtworzenia aktorowi w danym kraju. W ten sposób jego sztuka krąży po całym świecie – to minimalistyczna forma, maksymalna treść i ogromna głębia – oryginalna i poruszająca odpowiedź na pytanie, jak dziś tworzyć sztukę bez nadmiaru, lecz z pełnią znaczenia.

W auto-bio-choreo-graficznym pokazie na Festiwalu Ciało/Umysł 2025 Jérôme Bel nawiązuje do swoich wcześniejszych spektakli – m.in. do Jérôme Bel z 1995 roku, w którym pokazuje, że ciało w sztuce często funkcjonuje jako obiekt seksualny lub symbol siły i dominacji nad innymi. Przywołuje także głośną Shirtologię (1997), w której performer zdejmuje kolejne warstwy koszulek z napisami, reagując tańcem na każde z wypisanych haseł. Odwołuje się również do Disabled Theater (2012), z udziałem artystów z niepełnosprawnością intelektualną, oraz do projektu Gala z 2015, pokazanego także w Warszawie w 2017 roku. W Gali na scenie spotkali się profesjonaliści i amatorzy – osoby w różnym wieku, o zróżnicowanym pochodzeniu i doświadczeniu życiowym. Spektakl kwestionował dominujące normy w sztuce tanecznej: rygorystyczny perfekcjonizm oraz silną potrzebę rywalizacji i oceniania – skłaniając do pytania, co w twórczości naprawdę ma znaczenie.

Jego wczesna twórczość była silnie prowokacyjna – i do dziś działa jak mocny wstrząs dla zmysłów i myśli. Prowokacja stanowiła świadome narzędzie burzenia społecznych barier i norm, które ograniczają ciało i umysł. Były to często zdarzenia niewygodne, czasem wręcz odpychające – jak występy nagich aktorów badających swoje ciała albo wykonujących akty fizjologiczne, takie jak oddawanie moczu czy ślinienie się na scenie. Te działania służyły Belowi do zadawania głębokich pytań o godność ciała, tożsamość oraz wpływ społecznych konwenansów na nasze postrzeganie siebie. Bel podkreśla, że ciało w naszym świecie zostaje odarte ze zwyczajności i różnorodności – nie ma prawa być autentyczne, musi być „jakieś”, podporządkowane surowym regułom społecznym.

W poruszającym, choć momentami przytłaczającym spektaklu Veronique Doisneau (2004), stworzonym na zaproszenie paryskiej Opery, Jérôme Bel oddaje głos jednej z tancerek corps de ballet. Pokazuje jej miłość do tańca, ale też codzienność pracy w cieniu gwiazd – gdy przez długie minuty spektaklu członkowie zespołu muszą trwać w bezruchu, w baletowej pozie, stając się jedynie ludzką dekoracją, tłem dla solistów. Dla wielu tancerzy to doświadczenie bliskie cierpieniu. Veronique – ponadczterdziestoletnia artystka, tuż przed taneczną emeryturą – opowiada o swojej pasji i głębokich marzeniach tanecznych. W spektaklu Bela wykonuje je symbolicznie: tańczy fragmenty klasycznych solowych partii, nucąc sobie muzykę pod nosem. W innej scenie odtwarzany jest fragment Jeziora łabędziego z jej perspektywy: krótkie chwile tańca przeplatane są długimi okresami nieruchomego stania, podczas gdy w tle nieprzerwanie gra muzyka. To cicha, ale wymowna opowieść o niewidzialności, pasji i niesprawiedliwości wpisanej w teatralną hierarchię.

Od 2019 roku, z powodów ekologicznych, Jérôme Bel i jego zespół zrezygnowali z podróży lotniczych na występy i trasy artystyczne. Wszystkie późniejsze projekty realizowane są zdalnie – za pośrednictwem wideokonferencji. Bel współpracuje z lokalnymi artystami, którzy interpretują jego koncepcje i rozpowszechniają jego twórczość w swoich krajach.

W tak szerokim kontekście – patrząc na całą twórczość artysty i jego głębokie poszukiwania – można nie zgadzać się z jego licznymi prowokacjami, ale trudno nie ulec fascynacji autentycznością i oryginalnością, z jaką tworzy swoje dzieła. Jérôme Bel bada mechanizmy rządzące relacjami scenicznymi, analizuje społeczne przyzwyczajenia oraz automatyczne zgody, jakie dajemy na narzucone z góry normy. Dla niego teatr to przestrzeń wspólnoty – wykonawców i publiczności – w której obie strony pozostają w ciągłej interakcji, wzajemnie na siebie oddziałują i się odczuwają.

Nie każda prowokacja jest wartościowa, ale te autentyczne – jak u Jérôme Bela – mają swój cel i sens. I są bardzo poruszające. Bel prowokuje, łamiąc nasze przyzwyczajenia dotyczące podejścia do życia i sztuki: podziału na lepszych i gorszych, hierarchii artystów, gatunków i form wyrazu. W jego spektaklach nie ma miejsca na hermetyczność  – każdy uczestnik, niezależnie od scenicznego doświadczenia, statusu społecznego czy fizycznych ograniczeń, wnosi coś autentycznego. Bel zdejmuje z widzów obowiązek podziwiania, a z wykonawców – presję bycia doskonałym. Zamiast tego tworzy przestrzeń spotkania, w której wszyscy są równi wobec pytania: czym naprawdę jest sztuka, jeśli nie próbą zrozumienia siebie i drugiego człowieka?

Ciało/Umysł 2025 Międzynarodowy Festiwal Sztuki Tańca i Performansu

8-12 października 2025, Warszawa

STUDIO teatrgaleria, Pawilon Tańca i Innych Sztuk Performatywnych – nowy oddział Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

Dyrektor artystyczna: Edyta Kozak

Dyrektor zarządzająca: Anna Szaniawska

Organizator: Fundacja Ciało/Umysł

Spektakl: Jérôme Bel

Data: 11 października 2025 r.

Tekst, wideo: Jérôme Bel

Reżyseria: Wojtek Ziemilski

Obrazy:

Herman Sorgeloos, Marie-Hélène Rebois, Aldo Lee, Pierre Dupouey, Olivier Lemaire, Chloé Mossessian

Występują:

Wojciech Ziemilski, Frédéric Seguette, Claire Haenni, Gisèle Pelozuelo, Yseult Roch, Olga De Soto, Peter Vandenbempt, Sonja Augart, Simone Verde, Esther Snelder, Nicole Beutler, Eva Meyer Keller, Germana Civera, Benoît Izard, Ion Munduate, Cuqui Jerez, Juan Dominguez, Carine Charaire, Hester Van Hasselt, Dina Ed Dik, Amaia Urra, Carlos Pez, Henrique Neves, Johannes Sundrup, Véronique Doisneau, Damian Bright, Matthias Brücker, Remo Beuggert, Julia Häusermann, Tiziana Pagliaro, Miranda Hossle, Peter Keller, Gianni Blumer, Matthias Grandjean, Sara Hess, Lorraine Meier, Simone Truong, Akira Lee, Aldo Lee, Houda Daoudi, Cédric Andrieux, Chiara Gallerani, Taous Abbas, Stéphanie Gomes, Marie-Yolette Jura, Nicolas Garsault, Vassia Chavaroche, Magali Saby, Ryo Bel, Sheila Atala, Diola Djiba, Michèle Bargues, La Bourette, Catherine Gallant

Fot. Laurent Philippe