Jednym z najbardziej radykalnych gestów tej przemiany była „Fontanna” Marcela Duchampa – zwykły pisuar ustawiony na postumencie, który stał się dziełem sztuki przez sam gest wyeksponowania i nadania mu tytułu „Fontanna”. Dzieło to do dziś budzi kontrowersje – wielu je odrzuca i neguje jego wartość artystyczną. Duchamp zakwestionował tradycyjne konwencje artystyczne, dokonując przełomu w świadomości – uwolnienia się od sztywnego przywiązania do znaczenia przedmiotów w naszym uporządkowanym świecie oraz od nadmiernego utożsamiania się ze strukturami istniejących systemów.

To jest niewidoczny, ale istotny przeskok ewolucyjny. Tego rodzaju zmiana daje impuls w zbiorowej świadomości, poruszając najpierw osoby bardziej wrażliwe i otwarte do zadawania pytań o oczywistość wszelkich zjawisk w życiu. Z czasem ułatwia to wszystkim stopniowe odklejanie się od głęboko zakorzenionych schematów myślenia, wpojonych przez różne systemy – na przykład przekonań, że dzieci powinny szanować rodziców nawet wtedy, gdy doświadczają od nich przemocy (bo przecież to dla ich dobra), albo że mężczyzna ma prawo decydować o losie kobiety – o jej ciele, pracy, nauce.

Taki radykalny gest, jak ten Duchampa, można wykonać tylko raz – chyba że podobny pomysł zostanie użyty w zupełnie nowym kontekście. Każda późniejsza próba wykorzystania tej idei przez innych twórców staje się jedynie jego bladym powtórzeniem. Niektórzy jednak nie zrażają się tym i próbują powielać takie gesty – choćby radośnie sobie sikając po scenie i nazywając to sztuką. Tyle że bez przełomowego kontekstu, taki gest staje się jedynie pustą prowokacją.

Prowokacyjna sztuka

Prowokację w sztuce można zdefiniować jako świadome działanie artystyczne, które ma na celu wywołanie silnej reakcji u odbiorcy poprzez naruszenie ogólnie akceptowalnych norm. Ogólnie akceptowane normy mogą pełnić pozytywną rolę, tworząc stabilne ramy współżycia społecznego. Ale bywają normy będące przejawem utartych, niezmiennych zasad, które z czasem tracą swoją aktualność i sens – lecz dla wielu właśnie ich niezmienność pozostaje świętością, której potrafią podporządkować całe życie (i bronią ich, bo w gruncie rzeczy bronią wtedy własnej tożsamości). Prowokacyjna sztuka wytrąca stabilne oczekiwania widza i zmusza do refleksji, często przez negację lub odwrócenie standardów.

Nie każda prowokacja jest czysta i prowadzi do rozwoju. Nie każda „brzydota” w sztuce ma siłę transformującą. Czasem to tylko wypluwanie własnego bólu na innych. Czasem też zwykła egocentryczna potrzeba skupienia uwagi na sobie. A niekiedy, niestety, to szantaż emocjonalny pod pozorem artystycznego krzyku.

Bywa, że prowokacja staje się wyrazem nieprzetrawionego cierpienia artysty – próbą obciążenia innych własną ciemnością. Bo to zwykle najprostsza droga: artysta boi się spojrzeć na siebie, nazywając coś sztuką, daje sobie prawo – i otrzymuje je także od innych – by przerzucać własną ciemność na otoczenie. Choć nawet w takich sytuacjach prowokacja może coś otworzyć w człowieku.

Pytanie tylko: jakim kosztem? 

Przypadek Sarah Kane

Sarah Kane – brytyjska dramatopisarka lat 90., znana z intensywnych, brutalnych w swoim wyrazie sztuk teatralnych ukazujących granice cierpienia i ludzkiej psychiki – nie przeszła przez swój ból. Ona była w nim totalnie zanurzona i nie próbowała go nawet zrozumieć, spojrzeć z wyższej perspektywy. Jedynie próbowała go „eksportować” przez dramat.

To nie była tania prowokacja. Ona po prostu próbowała przetrwać – nawet kosztem otoczenia i odbiorców swej sztuki. Przy swojej wrażliwości i trudnych doświadczeniach życiowych dotarła do zupełnego dna siebie i nie znalazła w sobie siły, by w pełni zrozumieć własny ból.

Ale mimo wszystko jej teksty obudziły w wielu ludziach coś, co było zablokowane: gniew, rozpacz, wstyd, granica wytrzymałości. Niektórzy mówią, że dopiero po Kane mogli nazwać swoje cierpienie. A już samo nazwanie swego cierpienia daje furkę do rozwoju (bo energia bólu się nie kumuluje, tylko ma szansę być uświadomiona i przetransformowana). Czasem wystarczy po prostu nazwać to, co się czuje – i to już jest pierwszy krok do wolności.

To nie oznacza, że energia Sarah Kane była czysta, świadoma czy wartościowa. Ale była prawdziwa w swojej brutalności. I skoro pojawiła się w sztuce, to warto próbować ją zrozumieć. 

Co można dziś z tym zrobić? Popracować z tymi tematami, którymi się zajmowała, ale już z nowej perspektywy, z nową świadomością.

Ja jestem bogiem

Stanisław Przybyszewski był pisarzem i filozofem Młodej Polski (okres w polskiej kulturze między 1890 a 1918 rokiem), głoszącym kult sztuki, indywidualizmu i destrukcyjnych namiętności ludzkiej duszy. Był ucieleśnieniem dekadencji, która głosiła hasła: „sztuka dla sztuki”, „ja jestem bogiem”, „zniszczę i stworzę”. On nie tylko niszczył siebie – niszczył ludzi, którzy go kochali. Znęcał się nad bliskimi: manipulował nimi, zdradzał, upokarzał i doprowadzał do załamania psychicznego. Wykorzystywał kobiety, traktując je jako narzędzia własnego ego i swoich „artystycznych doświadczeń”.

Dla ludzi jego czasów takie zachowanie było fascynującym manifestem wolności artystycznej. A on był po prostu symbolem epoki, która musiała przeżyć swoją fazę rozkładu, zanim mogło narodzić się coś nowego. Był człowiekiem ogarniętym własnym cieniem, który przypadkiem stał się ikoną pewnej estetyki. Takie były wtedy czasy – i taka zrodziła się potrzeba.

To także opowieść o naszej historii – a więc i o nas, ludziach; o naszym dojrzewaniu jako społeczeństwo i o dorastaniu do odpowiedzialności jako wspólnota.

Czy zło w sztuce ma sens?

Czasem ma. Czasem.

Jako etap przejścia – kiedy kolektywne ciało (społeczne lub kulturowe) musi poczuć szok, żeby coś się odkleiło. Kiedy rzeczywiście nie można inaczej? Im bardziej zastana energia, broniąca się przed zmianami, tym mocniejszy impuls jest potrzebny, by ją poruszyć.

Czasami brutalna prowokacja jest po prostu najtrafniejszą siłą, zdolną coś poruszyć i zmienić.

Może wtedy stać się lustrem dla społeczeństwa – uwalniając to, co zostało stłumione i wywołując wstrząs, który odsłania ukryte prawdy. Narzędziem, które odbija społeczne tabu i zmusza do konfrontacji z tym, co nie zostało głośno wypowiedziane.

Jak Jérôme Bel używa prowokacji

Jérôme Bel – francuski choreograf współczesny, twórca minimalistycznych, konceptualnych spektakli, które burzą tradycyjne pojęcie tańca – od lat podważa taneczne konwencje i nie stroni od radykalnych gestów.

Jego prowokacja polega przede wszystkim na zmianie perspektywy: widzowie przychodzą, oczekując klasycznego tańca, a zamiast tego dostają pytania – czy ciało musi być doskonałe (czy musi być manifestacją siły, władzy lub atrakcyjności fizycznej)? Czy spektakl musi być „ładny”?

U Bela prowokacja nie jest tanim szokowaniem, lecz sposobem instalowania pytań: co to znaczy tańczyć? Kto może być tancerzem? Jaka jest rola publiczności i czym jest hierarchia w sztuce – struktura potrzebna dla porządku, ale mogąca stać się zbyt sztywna, ograniczając twórczą swobodę i dialog z widzem? W ten sposób zachęca widza, by dostrzegł, że to, co otrzymuje, nie jest jedynym możliwym tańcem, lecz zaproszeniem do spojrzenia na siebie i własną obecność w świecie ruchu.

To też forma dialogu ze sztuką

Prowokacja może destabilizować, budzić i otwierać. Można ją użyć i popracować z nią: przyjąć pytanie, które stawia, i zostawić miejsce na własną odpowiedź, zamiast natychmiast reagować obroną lub atakiem. Sztuka prowokacyjna może rzucić światło, na to, na co zwykle nie chcemy patrzeć. Ale to my decydujemy, jak głęboko chcemy w to wejść. Bo konfrontacja z tym, na co w sobie nie możemy spojrzeć, to bardzo delikatna sprawa i nigdy nie powinna oznaczać przemocy wobec samego siebie.

I jeszcze jedno: każda reakcja odbiorcy może stać się prawdziwym dialogiem ze sztuką.

Jeśli w naszej kulturze przez tysiąclecia, pod wpływem religii, uczono nas, że ciało człowieka jest nieczyste, a nagość traktowano jako coś nagannego, nie da się tego nagle zmienić – i żyć tak, jak w pradawnych kulturach, gdzie nagość od zawsze postrzegana jest jako naturalna część życia. To jest proces złożony i wielowarstwowy. Nie chodzi o całkowite pomijanie tego tematu, lecz o przyjrzenie się mu z większą uważnością. Warto wejść w dialog z tymi bardziej złożonymi mechanizmami w nas i dać sobie przestrzeń, by je odkrywać i odkodować na spokojnie – warstwa po warstwie.

To jest też dialog ze sztuką. Bo sztuka jest dla ludzi.

Kiedy prowokacja ma sens

Prowokacja w sztuce ma sens tylko wtedy, gdy prowadzi do czegoś więcej niż chwilowego poruszenia. Liczy się przede wszystkim to, czy otwiera umysł, czy też rani? Czy prowadzi przez szok ku wyzwoleniu, czy pogrąża w ciemności jeszcze mocniej?

W dojrzałej sztuce prowokacja porusza, ale nie rani. Zmienia widza z biernego konsumenta w uczestnika. Oczywiście, jej odbiór zależy od świadomości widza – im głębsza jego świadomość, tym mniej lęku budzi w nim prowokacja. W ten sposób staje się ona narzędziem zmiany świadomości – nie tylko społecznej, ale i duchowej. Prawdziwa prowokacja nie chce niszczyć, lecz otworzyć. To gest odwagi i troski – o to, by świat nie utknął w samozadowoleniu.

Ale prowokacja nie jest wartością samą w sobie. To jedynie narzędzie – można jej użyć w dobrym celu, ale można też nadać jej pozór wzniosłości i wykorzystać po to, by podburzyć emocje i skupić na sobie uwagę.

Świadoma artystka lub świadomy artysta, którzy prowokują, to ktoś, kto nie boi się poruszać trudnych tematów. Robi to z potrzeby oczyszczenia, a nie z chęci oskarżania czy przerzucania własnych, nieprzetrawionych spraw na innych. Tacy artyści czują ciężar zastoju energii (swojej albo grupy – bo energia wspólnoty, w której przebywamy, odbija się w nas), ale jej nie odrzucają, tylko transformują w słowo, ruch, myśl, czy obraz…

W procesie tych poszukiwań nie zawsze chodzi o to, by otrzymywać jednoznaczne odpowiedzi na zadane pytania. W niektórych sytuacjach takie kategoryczne rozstrzygnięcia mają sens i wręcz są potrzebne. Ale czasem wystarczy po prostu otworzyć się na różne możliwości. Nie każda odpowiedź musi przeczyć innej – można być otwartym na równoległe światy, z pozoru sprzeczne ze sobą. I właśnie w tym tkwi piękno ludzkiego doświadczenia.

W dzisiejszych czasach świat zmienia się w zawrotnym tempie, a sztuka stara się za tym nadążyć, eksplorując nowe formy ekspresji:

• artyści przekraczają granice dyscyplin, poszukują, tworząc hybrydy, które są trudne do jednoznacznej klasyfikacji,

• dzieła nie są już tylko do oglądania – mają być doświadczeniem poruszającym głęboko człowieka i wiele jego zmysłów,

• artyści używają, ale też analizują i krytykują wpływ nowych technologii na człowieka,  

• twórczość artystyczna coraz silniej angażuje się społecznie i politycznie – podejmuje pytania o cel wojen, mierzy się z kryzysem klimatycznym,

• twórczość porusza też kwestie egzystencjalne: pyta czym jest ciało i do kogo należy, czym jest płeć i co dzieje się z tożsamością człowieka, gdy wszystkie znane dotychczas struktury się rozpadają.

Sztuka coraz częściej sięga po niezwykłe techniki i środki wyrazu, które pozwalają głębiej dotknąć współczesnych doświadczeń i wyzwań. Chce współuczestniczyć w życiu i komentować świat, który jest coraz bardziej złożony, niepewny i niestabilny. Ten czas to ogromna szansa, ale też wyzwanie. Coraz bardziej jesteśmy przebodźcowani, coraz mocniej atakowani z każdej strony nadmiarem treści, informacji i obrazów.

To prowadzi do szerszej refleksji: życie w istocie polega na umiejętnym balansowaniu między potrzebą zmiany i rozwoju a pragnieniem bezpieczeństwa. Taki balans nie jest łatwy – wymaga odwagi z jednej strony i troski o wewnętrzne zakorzenienie w sobie z drugiej. Warto mieć jakąś stabilną (i zdrową) bazę, która pozwala nam wracać do siebie i odzyskiwać równowagę – coś, co daje poczucie ciągłości i stabilności. I być gotowym, że ta sfera też może ewoluować.

W rzeczywistości to właśnie balansowanie tworzy przestrzeń dla twórczego działania. Nasze życie samo w sobie jest aktem kreacji – bo każdy dzień niesie możliwość kształtowania relacji międzyludzkich, podejmowania decyzji, bycia ze sobą i światem. Każdy z nas tworzy własną drogę, na której splatają się różne doświadczenia – udane i nieudane, dobre i trudne – a każde z nich, gdy zostanie przez nas oswojone, może stać się źródłem naszej największej wartości.

Źródło grafiki – praca własna: „Marionetka” (linoryt) z elementami AI.