Ten tekst powstał pod wpływem refleksji nad sposobem adaptacji dramatu Paula Claudela w spektaklu „Zamiana” w Teatrze im. Stefana Jaracza w Łodzi (link do recenzji i opisu: Dzisiaj o teatrze idei – „Zamiana”. Teatr im. Jaracza w Łodzi, 2026-01-20). Podczas oglądania spektaklu miałam wrażenie, że oglądam dramat, który nie zauważył, że miął wiek. Nie chodziło przy tym o samą formę teatralną ani o inscenizację, lecz o sposób myślenia wpisany w tekst Paula Claudela – porządek wartości i sensów, który dziś funkcjonuje raczej jako abstrakcyjna idea niż realne, przeżywane doświadczenie. Ponieważ nie znałam wcześniej tego dramatu, to właśnie zderzenie z jego logiką stało się punktem wyjścia do refleksji nad tym, dlaczego teologiczna dramaturgia tak łatwo popada w anachronizm.

Dramat Claudela opowiada historię małżeństwa i osób z jego otoczenia, które stają wobec dramatycznej zamiany ról, uczuć i wartości – jest to opowieść o ludziach gotowych do przekupstwa i moralnej degradacji, by uciec od odpowiedzialności za siebie i bliskich.

Choć fabuła „Zamiany” wydaje się być ciekawie skonstruowana i prowokuje do pytań o ludzkie doświadczenia, temat ten zostaje potraktowany dość powierzchownie. Claudel operuje kategoriami absolutnego dobra i zła, konstruując postaci raczej jako figury-symbole niż psychologiczne podmioty. Bohaterowie przeżywają emocje w sposób uproszczony, podejmują nagłe, kategoryczne decyzje, a sacrum funkcjonuje tu jako hierarchiczny porządek, narzucony z zewnątrz i niepodlegający żadnym dyskusjom. Przez to dramat staje się bardziej pouczający niż przeżywany, a w wyborach bohaterów brakuje ludzkiego zawahania, niepewności i wewnętrznego zmagania.

Można odnieść wrażenie, że autor nie tyle opowiada z wnętrza swego doświadczenia, z chęci podzielenia się sobą i swoją wiarą, ile przemawia z pozycji, która pozwala mu moralizować – bez konieczności konfrontowania się z niuansami ludzkiego losu.

Dla kontrastu można przywołać twórczość ks. Jana Twardowskiego – obecną w niej czułość i uważność wobec ludzi oraz świata. Jego poezja nie moralizuje ani nie nakłania do wiary, lecz wyrasta z potrzeby dzielenia się własnym, intymnym doświadczeniem sacrum, które nie jest narzucone z zewnątrz, lecz rodzi się w osobistym spotkaniu z nieznanym. Taka perspektywa nie unieważnia potrzeby wiary, lecz przesuwa jej punkt ciężkości: z dogmatu na doświadczenie, z nakazu na relację.

Natomiast dramat Claudela zakłada istnienie porządku moralnego, który jest dany z góry, nie podlega negocjacji i nie wymaga psychologicznego uzasadnienia. To nie jest tylko problem formy teatralnej. To problem sposobu myślenia o człowieku.

W tym sensie „Zamiana” nie jest tylko staroświeckim dramatem religijnym. Odsłania raczej myślenie o człowieku, w którym sens i tożsamość przychodzą z zewnątrz, zamiast wyrastać z doświadczenia. I tu pojawia się pytanie, które wykracza poza sam teatr: czy w świecie, jaki dziś przeżywamy, taki model sensu w ogóle jeszcze się broni?

Archaiczne dramaty religijne nie rażą dziś dlatego, że są niemodne. Rażą dlatego, że oferują odpowiedzi tam, gdzie współczesny człowiek doświadcza głównie pytań. Teologiczna dramaturgia zakłada stabilną tożsamość – podmiot określony raz na zawsze, zakorzeniony w niezmiennym porządku wartości i sensów. Oferuje tym samym wizję człowieka, który wie, kim jest, zanim jeszcze zacznie doświadczać świata.

Tak kurczowe trzymanie się raz ustalonych ról rodzi lęk przed ich utratą. Tymczasem dzisiejsze doświadczenie coraz częściej wiąże się z rozpadem tak sztywnych tożsamości. Doświadczanie siebie rzadko opiera się już na jednoznacznych kategoriach winy i zbawienia; zamiast tego staje się poszukiwaniem własnego kształtu – procesem często bolesnym i dezorientującym, niejednokrotnie opartym na rozpadzie i ponownym składaniu siebie. Życie rzadko układa się dziś w zamkniętą, prostą opowieść; częściej przypomina ruch, który nie prowadzi do jednoznacznych konkluzji. Ale to właśnie ten nieustanny ruch jest naszym życiem – i mimo braku jasnych odpowiedzi, może być doświadczeniem głęboko wartościowym i pełnym znaczenia.

Nie oznacza to, że poszukiwanie sensu, wiara w Boga czy w wyższe idee przestają dziś mieć znaczenie. Przeciwnie – być może są nawet potrzebne bardziej niż kiedykolwiek – o ile nie wymagają zaprzeczania własnemu doświadczeniu ani rezygnacji z siebie w imię abstrakcyjnych, z góry wyznaczonych ideałów. Sens nie może zastąpić dojrzałości ani odpowiedzialności i nie zwalnia z mierzenia się z własnym doświadczeniem. Nie może być schronieniem przed życiem – jeśli ma mieć znaczenie, powinien prowadzić do głębszego spotkania z nim.

Potrzeba sensu nie jest ani kulturową modą, ani intelektualną fanaberią. Jest czymś pierwotnym, wpisanym w ludzkie istnienie. Trudno żyć w świecie, który nic nie znaczy, dlatego instynktownie szukamy odpowiedzi tam, gdzie potrafimy: w religii, nauce, sztuce czy filozofii. Te poszukiwania są różnymi sposobami wyrażania tego samego niepokoju i szukania odpowiedzi na pytanie – jak żyć w świecie, który nie daje prostych rozstrzygnięć.

Religia zakłada, że sens życia jest dany wcześniej i że człowiek powinien się do niego dopasować. Oferuje spójną opowieść o świecie i gotowe odpowiedzi na to, jak żyć. Nauka zbliża się do życia poprzez opis, porządek i prawo – nie nadaje sensu jako takiego, ale czyni świat zrozumiałym, co bywa formą ulgi. Sztuka natomiast nie wychodzi ani z założenia, że sens jest dany z góry, ani z przekonania, że go nie ma. Nie rozstrzyga życia, lecz je przeżywa i przetwarza, pozostawiając przestrzeń dla indywidualnego doświadczenia.

Każda z tych dróg może wspierać człowieka, pod warunkiem że nie rości sobie prawa do ostatecznej odpowiedzi. Problem zaczyna się wówczas, gdy jedna z tych strategii przekracza granice swojej roli. Gdy na przykład religia próbuje posługiwać się językiem sztuki, nie rezygnując przy tym ze swojej funkcji kaznodziejskiej, dramat traci swój otwarty charakter i zamiast przestrzeni poszukiwania sensu staje się autorytatywnym nośnikiem jedynego sensu.

Być może właśnie dlatego największym wyzwaniem dla współczesnej sztuki nie jest dosłowna interpretacja dawnych tekstów, lecz odnalezienie języka dla doświadczenia, które nie chce być wpisane w gotową narrację – języka zdolnego pomieścić niepewność, proces i zmienność współczesnego życia.

Źródło grafiki – praca własna: „Drzewo”, linoryt + zabawy z AI.